گیاهخواری و نقش آن در پیشگیری از سرطان
سرطان یکی از چالشهای بزرگ سلامت عمومی در قرن حاضر است. عوامل متعددی مانند ژنتیک، محیط زیست، سبک زندگی و رژیم غذایی در بروز سرطان نقش دارند. در میان این عوامل، تغذیه یکی از تاثیرگذارترین و در عین حال قابل تغییرترین مولفهها است. در چند دهه اخیر، توجه زیادی به رژیمهای گیاهی (vegetarian) و گیاهپایه (plant-based) به عنوان راهکار پیشگیری از سرطان جلب شده است. در این مقاله، ابتدا به شواهد علمی دربارهی ارتباط گیاهخواری و کاهش ریسک سرطان میپردازیم، سپس مضرات مصرف محصولات حیوانی را بررسی میکنیم و در پایان مزایای مصرف منابع گیاهی جایگزین را مرور خواهیم کرد.
شواهد علمی برای رابطهی گیاهخواری و کاهش خطر سرطان
مطالعات متعددی نشان دادهاند که رژیمهای گیاهی — از جمله گیاهخواری کامل (vegetarian) و وگانیسم — میتوانند احتمال ابتلا به برخی سرطانها را کاهش دهند. یک مطالعهی جامع مروری و متاآنالیز نشان داده است که افرادی که رژیم گیاهی دارند، نسبت به کسانی که گوشت مصرف میکنند، حدود ۸٪ (RR = 0.92) احتمال ابتلایشان به سرطان کلی کمتر است. PubMed
این متاآنالیز همچنین نشان داده که بین کسانی که کاملاً گیاهخواری میکنند (وگانها) نسبت به رژیم گیاهخواری مرسومتر، کاهش بیشتری در بروز سرطان کلی وجود دارد (تقریبا ۱۵٪ کاهش برای وگانها). PubMed
در مطالعهی بزرگ «UK Biobank» با شرکت بیش از ۴۰۰ ۰۰۰ نفر، محققان دریافتند که افراد گیاهخوار نسبت به مصرفکنندگان گوشت، ریسک کمتری برای ابتلا به سرطان کلی دارند (HR = 0.87). PubMed+1 علاوه بر این، در همان مطالعه، گیاهخواران ریسک کمتری برای سرطان روده بزرگ (کولورکتال) و سرطان پروستات داشتند. PubMed
مطالعهای دیگر، که بر روی سرطانهای دستگاه گوارش متمرکز بود، شامل حدود ۶۸۶٬۶۹۱ نفر، نشان داد که رژیم گیاهی با کاهش معنادار ریسک تومورهای گوارشی همراه است. PubMed بهطور خاص، این تحلیل نشان داد که گیاهخواری با کاهش ریسک سرطان معده (گاستریک) (RR = 0.41) و سرطان کولورکتال (RR = 0.85) ارتباط دارد. PubMed
همچنین، در یک مطالعهی کوهورت (Adventist Health Study‑2) با بیش از ۶۹٬۰۰۰ شرکتکننده، مشخص شد که گیاهخواری با کاهش ریسک سرطان کلی (HR = 0.92) همراه است و وگانها (کسانی که هیچ محصول حیوانی مصرف نمیکنند) از این نظر بیشترین مزیت را دارند (HR = 0.84 برای سرطان کلی). PubMed
بهعلاوه، شواهدی وجود دارد که نشان میدهد رژیم گیاهی میتواند بخصوص برای بعضی سرطانها تاثیر محافظتی داشته باشد، مثلاً سرطان گوارشی، پروستات، یا انواع خاص دیگر. BioMed Central
یک پایینتر نگاه به مطالعات نشان میدهد که رژیم مبتنی بر گیاه (plant-based) — نه لزوماً حذف کامل حیوانات — نیز اثرات محافظتی قوی دارد. در یک متاآنالیز دیگر، محققان روی پنج پایگاه بزرگ بررسی کردند و دریافتند که رژیم گیاهی (Plant-based diet) به طور معنیدار ریسک سرطان در دستگاه گوارشی را کاهش میدهد. PubMed مثلاً، در آن تحلیل، ریسک سرطان پانکراس (لوزالمعده) به حدود RR = 0.71 کاهش یافته بود، و همچنین برای سرطانهای کولون و رکتوم نیز کاهش معنیدار دیده شد. PubMed
در یک مطالعهی حیوانی جدید نیز نقش میکروبیوم روده (flora یا باکتریهای روده) به عنوان واسطهی رابطه بین رژیم و سرطان روده بزرگ بررسی شده است: رژیمهای مبتنی بر گوشت (به خصوص گوشت قرمز و فرآوری شده) محیط میکروبی روده را تغییر میدهند به شکلی که ریسک سرطان را افزایش میدهد، در حالی که رژیمهای گیاهی یا پِسکو-گیاهی (شامل ماهی) اثرات محافظتیتری دارند. BioMed Central
در مجموع، شواهد علمی در مطالعات انسانی و حیوانی نشان میدهند که رژیم گیاهی میتواند یک استراتژی موثر و قابل اتکا برای کاهش ریسک ابتلا به برخی سرطانها باشد.
مضرات مصرف محصولات حیوانی در زمینه سرطان
- نیتراتها، آمینهای هتروسیکلیک و ترکیبهای سمی هنگام پخت
هنگام فرآوری گوشت (مثلاً گوشت دودی، سوسیس، گوشتهایی که نمکسود یا نگهداری شدهاند) یا هنگام پخت در دمای بالا (کبابکردن، سرخ کردن)، ترکیبهایی مانند نیتراتها، آمینهای هتروسیکلیک و نیتروزامینها تشکیل میشوند که شناختهشدهاند بالقوه سرطانزا هستند. این ترکیبات میتوانند به آسیب DNA منجر شوند و رشد سلولهای سرطانی را تحریک کنند. - چربیهای اشباع و کلسترول
محصولات حیوانی، به ویژه گوشتهای پرچرب، حاوی مقادیر زیادی چربی اشباع و کلسترول هستند. این چربیها میتوانند التهاب مزمن را در بدن افزایش دهند و محیط التهابی را شکل دهند که خود عامل مهمی در کارسینوژنز (تبدیل سلولهای سالم به سرطانی) است. - افزایش وزن و چاقی
رژیمهای سرشار از گوشت و چربی حیوانی اگر کنترل نشوند، میتوانند به اضافه وزن و چاقی منجر شوند. چاقی یکی از عوامل شناختهشده خطر برای بسیاری از سرطانها از جمله سرطان کولورکتال، پستان، پروستات و کبد است. - تغییرات میکروبیوم روده
همانطور که در مطالعهی اخیر نشان داده شده، رژیمهای غنی از گوشت قرمز یا فرآوریشده میتوانند ترکیب باکتریهای روده را به شکلی تغییر دهند که متابولیتهای مضر تولید کند که ریسک سرطان روده بزرگ را بالا میبرد. BioMed Central - سموم محیطی و هورمونها
در برخی محصولات حیوانی ممکن است نیترات، آنتیبیوتیک یا هورمونهای رشد وجود داشته باشد که میتواند به اثرات مضری بر سلامت درازمدت انسان منجر شود (مثلاً اختلالات هورمونی یا التهاب مزمن). همچنین، برخی مطالعات معتقدند که مصرف گوشت فرآوریشده ممکن است با مرگومیر ناشی از بیماریهای مزمن از جمله برخی سرطانها مرتبط باشد.
با این توضیح، مصرف محصولات حیوانی ممکن است ریسک ابتلا به سرطان را افزایش دهد و از این رو کنترل آن در رژیم غذایی اهمیت زیادی دارد.
مزایای منابع گیاهی جایگزین در پیشگیری از سرطان
اگر تصمیم بگیریم بخش یا تمام محصولات حیوانی را با منابع گیاهی جایگزین کنیم، چه مزایایی بهدست میآوریم؟ در ادامه، چند مزیت مهم را با توجه به شواهد علمی بیان میکنم:
- افزایش مصرف فیبر
گیاهان — از جمله سبزیجات، میوهها، حبوبات، غلات کامل، دانهها و مغزها — سرشار از فیبر غذایی هستند. فیبر به عملکرد بهتر روده کمک میکند، زمان ماندن مواد در روده را تنظیم میکند و در بسیاری از مطالعات با کاهش ریسک سرطان روده مرتبط بوده است. فیبر باعث میشود که مواد بالقوه سرطانزا سریعتر از روده عبور کنند، دیرتر جذب شوند یا به شکل ایمنتری دفع شوند. - آنتیاکسیدانها و ترکیبهای ضدالتهابی گیاهی
گیاهان منبع غنی ویتامینها (مثل ویتامین C، ویتامین E)، کاروتنوئیدها، پلیفنولها (مثل فلاونوئیدها)، و سایر ترکیبهای ضدالتهابی هستند که میتوانند به مقابله با استرس اکسیداتیو کمک کنند. استرس اکسیداتیو یکی از مکانیسمهایی است که منجر به آسیب DNA و نهایتا سرطان میشود؛ بنابراین مصرف منظم گیاهان آنتیاکسیداندار میتواند تأثیر محافظتی داشته باشد. - کاهش وزن و تنظیم متابولیسم
رژیمهای گیاهی، در صورتی که به خوبی تنظیم شوند، میتوانند به کنترل وزن کمک کنند (به دلیل چگالی انرژی پایینتر، فیبر بالا و چربی اشباع کمتر). کنترل وزن و پیشگیری از چاقی خود یک عامل مهم در کاهش ریسک سرطان است. - تغییر مثبت در میکروبیوم روده
همانطور که گفته شد، رژیم گیاهی میتواند ترکیب باکتریایی روده را به سمت باکتریهای مفیدتر تغییر دهد که مولکولهای محافظتی تولید میکنند (مثل برخی اسیدهای چرب با زنجیره کوتاه) و محیطی کمتر مساعد برای تغییرات سرطانی فراهم میآورند. - پروتئین گیاهی با مزایا
منابع گیاهی پروتئین مانن د حبوبات (لوبیا، عدس، نخود)، توفو، تمپه، دانهها، مغزها و غلات کامل نه تنها پروتئین کافی فراهم میکنند، بلکه چربیهای اشباع بسیار کمتری دارند، کلسترول ندارند و اغلب همراه با فیبر، ویتامین و مواد معدنی مفید هستند. این منابع میتوانند به بدن تمام اسیدهای آمینه ضروری را برسانند زمانی که رژیم به درستی برنامهریزی شود. - مقرون به صرفهتر و پایدارتر
اگرچه این مزیت مستقیماً به سرطان ربط ندارد، ولی رژیم گیاهی ممکن است از نظر اقتصادی و زیستمحیطی پایدارتر باشد؛ مصرف کمتر محصولات حیوانی باعث کاهش انتشار گازهای گلخانهای، مصرف آب و زمین میشود، که از منظر سلامت عمومی نیز اهمیت دارد.
چالشها و نکاتی برای گیاهخواری ایمن
با این همه مزایا، باید توجه داشت که گیاهخواری نیز اگر به درستی مدیریت نشود، چالشهایی دارد. برخی از نکات مهم عبارتند از:
- کمبودهای تغذیهای بالقوه: گیاهخواران (به خصوص وگانها) ممکن است در معرض کمبود ویتامین B12، آهن، زینک (روی)، کلسیم، ید، امگا-۳ (بهویژه EPA/DHA) و ویتامین D باشند. بنابراین مهم است که رژیم گیاهی با دقت برنامهریزی شود و در صورت نیاز از مکملها استفاده گردد.
- تنوع در غذاها: برای دریافت تمام اسیدهای آمینه ضروری و مواد مغذی، لازم است گیاهخواران منابع متنوعی از حبوبات، غلات، دانهها، سبزیجات و میوهها را مصرف کنند.
- کیفیت مواد غذایی گیاهی: فقط گیاهخواری به معنای خوردن فقط مواد فرآوریشده گیاهی (مثل چیپس گیاهی، نوشیدنیهای گیاهی شیرین) نیست. اهمیت دارد که بیشتر روی غذاهای کامل گیاهی (whole plant foods) تمرکز شود تا بیشترین مزایای سلامتی دریافت شود.
- مشاوره با متخصص تغذیه: به خصوص برای کسانی که سابقه پزشکی خاص دارند یا میخواهند گیاهخواری را بهطور کامل یا جزئی اتخاذ کنند، مشورت با یک متخصص تغذیه یا پزشک توصیه میشود تا مطمئن شوند رژیمشان متعادل و ایمن است.
جمعبندی
در نهایت، شواهد علمی قوی نشان میدهد که گیاهخواری و رژیمهای گیاهپایه میتوانند نقش مهمی در پیشگیری از سرطان ایفا کنند. مطالعات بزرگ اپیدمیولوژیک و متاآنالیزها نشان دادهاند که گیاهخواران در مقایسه با افرادی که گوشت مصرف میکنند، خطر پایینتری برای برخی سرطانها دارند، بهویژه سرطانهای دستگاه گوارش مانند سرطان کولورکتال. مزایای این رژیمها به دلایلی چون مصرف فیبر بیشتر، ترکیب آنتیاکسیدانی غنیتر، کاهش التهاب و تغییر مثبت در میکروبیوم روده برمیگردد.
از سوی دیگر، مصرف محصولات حیوانی، میتواند ریسک سرطان را با مکانیسمهایی مانند تولید ترکیبهای مضر در پخت، التهاب مزمن، تغییرات میکروبی و اضافه وزن افزایش دهد . جایگزینی بخشی از این محصولات با منابع گیاهی — مانند حبوبات، دانهها، مغزها، سبزیجات — نه تنها میتواند پروتئین کافی تأمین کند، بلکه مزایای پیشگیرانهی مهمی در برابر سرطان دارد.
اگر تصمیم به گیاهخواری دارید، مهم است که رژیمتان متعادل باشد، تنوع غذایی را رعایت کنید، و در صورت لزوم از مکمل استفاده نمایید تا مطمئن شوید تمام نیازهای تغذیهای شما پوشش داده میشوند. این سبک زندگی نه فقط برای پیشگیری از سرطان، بلکه برای بهبود سلامت کلی و ارتقای کیفیت زندگی نیز میتواند یک گزینه قدرتمند باشد.
منابع
- “Vegetarian, vegan diets and multiple health outcomes: A systematic review with meta-analysis of observational studies.” PubMed. PubMed
- Parra‑Soto S, et al. “Association of meat, vegetarian, pescatarian and fish-poultry diets with risk of 19 cancer sites and all cancer: findings from the UK Biobank prospective cohort study and meta-analysis.” BMC Medicine, 2022. PubMed+1
- “Vegetarian diets and the risk of gastrointestinal cancers: a meta-analysis of observational studies.” PubMed, 2023. PubMed
- Orlich MJ, Fraser GE. “Vegetarian diets and the incidence of cancer in a low-risk population.” Adventist Health Study‑2. PubMed, 2013. PubMed
- BMC Medicine. “Vegetarian diets and cancer risk.” BioMed Central
- Schwingshackl L, et al. “The Relationship Between Plant-Based Diet and Risk of Digestive System Cancers: A Meta‑Analysis Based on 3,059,009 Subjects.” PubMed, 2022. PubMed
- Devkota S, et al. “Gut microbiota drives colon cancer risk associated with diet: a comparative analysis of meat-based and pesco-vegetarian diets.” Microbiome, 2024. BioMed Central
- MDPI. “Studying the Role of Vegetarianism as a Potential Strategy for Cancer Prevention and Treatment, a Bibliometric Analysis.” MDPI
برای مطالعه بیشتر
https://www.linkedin.com/company/Vegland/
https://virgool.io/VegLand
همه چیز درباره گیاهخواری: برای کسانی که به زمین، حیوانات، تندرستی و انسانیت اهمیت می دهند.
https://www.instagram.com/mehravamag/